اما آن چه عرفان كاذب ، عرفان منفى بوده ، در صورت فرقه‌ها و تشكيلاتى كه يا در شكل و تقيه به احكام الهى سستى و انحراف دارند و يا جريانى وابسته به استعمار « 1 » و استبداد « 2 » شدند . درويشگرى ولااباليگرى را در اين مدت ترويج و مسير انحرافى را فرا روى بخشى از جامعه قرار دادند . لذا نقد و بررسى صوفىگرى و مكاتب تصوف ( از قرن سوم تا دهم ) كه نوعى قابل نقد است ، ضرورت دارد و آن چه در يكى دو قرن اخير پديد آمده‌اند برخاسته از استعمار و استبداد و عوامل آن مىباشد . خصوصا از عصر مشروطيت كه نوعى جريانات عرفانى مادى غربى ، چينى ، هنرى . . . وارد فرهنگ ايران شد . و يكى از بزرگترين خدمات شاگردان آقاى قاضى مبارزه با اين بدآموزىها و انحرافات بوده و هست . و اين صالحان مصلح با انديشه و عمل مرز عرفان مثبت و منفى را نشان دادند . يا برخى با نوشته‌ها و مكاتيب خود به « شيادى » ، « فرصت طلبى » و « فرعونيت » . . . . . . دراويش هشدار داده و با رجوع به « سنت » و « روش علماى صالح » بطلان و انحطاط درويشگرى و صوفيگرى جديد يا « سوفيگرى » غربى را اقساء كردند . جريان‌شناسى فكرى ، سياسى معاصر جريان عبارت است از تشكل ، جمعيت و گروه اجتنماعى معينى كه علاوه بر مبانى فكرى ، از نوعى رفتار ويژه اجتماعى برخوردار است « 3 » چه يك حزب ، گروه ، سازمان ، تشكل خاص با نام و نشان باشد ، يا يك جريان بدون نام ولى داراى حركت ، جنبش ، توان جذب و دفع و در مواردى نيز انديشه نظام‌مند يك شخصيت علمى كه به صورت تشكل اجتماعى ظاهر نشده درست آن جريان ناميده نمىشود « 4 » ولى اگر انديشه ، فكر ، نگرش و بينش يك شخصى داراى اصول و چارچوب خاصى باشد كه مورد كنش و واكنش جامعه قرار گيرد ، به آن هم جريان مىگويند . گاهى يك شخصيت كه انديشه‌هايش توان پديدآوردن يك تحول فكرى ، معنوى ، سياسى ، اجتماعى دارد و حتى پس از درگذشت او ، آثار و انديشه او نه تنها سال‌ها ، قرن‌ها باقى مىماند كه تحول‌آفرين است هم‌چون : ابوعلى سينا ، سهروردى ، ملاصدرا و در زمان معاصر « علامه سيد محمد حسين طباطبايى » با بيش از چهل اثر . در مواردى مكتب و طرز تفكر شخصيت ماندگار است و حالت زايندگى ، روندگى و سازندگى دارد . حتى شايد كمتر از دو سه اثر باقى مانده باشد ، ولى شاگردان و تربيت شدگان او ، مكتب را با نام يا بىنام پى

--> ( 1 ) - تحقيقات راقم اين سطور در دست تكميل / ( 2 ) - تحقيقات راقم اين سطور در دست تكميل / براى تكميل مبحث فوق رجوع شود به : الف - گلشن ابرار / 8 جلد / قم‌ب - زندگى دانشمندان اسلامى / 9 جلد / محمد رازى / تهران / اسلاميه‌ج - نهضت روحانيون / حجه‌الاسلام على دوانى / تهران / مركز اسناد انقلاب اسلامى ( 3 ) - جريان‌شناسى فكرى ايران معاصر ، عبدالحسين خسروى بگاه ، صفحه 10 ( 4 ) - همان ، صفحه 10